Switi lemki (Triphasia trifolia) – ‘Hegplant: vroeger en nu?’


Volksnaam: Switi lemki (Sr) 'zoete lemmetje'
Wetenschappelijke naam: Triphasia trifolia
Groeivorm: Struik
Herkomst: Azië

In Suriname
Erfgoed type: Overgebleven structuur
Huidig gebruik: Hegplant, Cosmetica (nagellak van rijpe vruchten), Voedsel (aroma van rijpe vruchten)
Historisch gebruik: Hegplant?
Overig: Familie van de citrusvruchten, zoals sinaasappel en pompelmoes. Switi lemki vruchten max. 2cm groot
Openstaande vragen:
- Hoe is de Switi lemki in Suriname gekomen?
- Zijn de individuen te vinden op verlaten plantages oude historische individuen of heeft de soort - ondanks de herkomst van buiten Suriname - zich natuurlijk verjongt?

-
Historische context in Suriname:
Men gebruikt Switi lemki tegenwoordig voornamelijk als hegplant, bijvoorbeeld bij het presidentieel paleis in Paramaribo. Echter kan men de plant ook vinden op verlaten plantages bij de Warappakreek en het Matapica kanaal aan de kust. De bevolking van de omringende plantages wist te vertellen dat de plant veel voorkwam op oude dammen in het gebied en tussen cactushagen (zie: Zuilcactus - Cereus hexagonus), zoals op de verlate plantages Johanna Charlotte en Moed en Kommer. De lokale bevolking wist weinig over de herkomst van de plant en vermoedde een gebruik als hegplant in de plantageperiode. In de literatuur wordt nergens melding gemaakt van Switi lemki als plantage plant. De lokale bevolking ontdekte een relict van de plantage periode!
Na de Tweede Wereldoorlog gebruikten kinderen de rode vruchten van de plant om nagellak van te maken. Ook beschreef men een gebruik, o.a. bij koken, voor het aroma van de vruchten.

Zuilcactus (Cereus hexagonus) ‘Woestijnplant in het moerasbos’

Volksnaam: Zuilcactus
Wetenschappelijke naam: Cereus hexagonus
Groeivorm: Succulent kruid
Herkomst: Inheems

In Suriname
Erfgoed type: Overgebleven structuur
Huidig gebruik: Sierplant
Historisch gebruik: Hegplant
Overig:
Openstaande vragen:
-Wordt de zuilcactus ergens in literatuur (bv historische beschrijvingen) genoemd als hegplant op de Surinaamse plantages?
-Hoe komt het dat zuilcactus het in de open vegetatie bij de kust minder goed doet dan in het moerasbos, hoewel de open vegetatie meer op de natuurlijke habitat lijkt dan het moerasbos?
-Wat is de origine van de cactushagen op Johanna Margaretha?

-
Historische context in Suriname:
Zuilcactus bevindt zich op verschillende verlaten plantages rond de Warappakreek. Hier staat de plant in rijen op kleine dammen afkomstig uit de plantageperiode. Temidden van de kustmoerasvegetatie, teruggegroeid op grote delen van de plantages, springen deze cactusrijen er uit tussen de rest van de aanwezige planten. Deze cactussen groeien normaliter op zandige banken bij de kust (bijvoorbeeld bij Galibi) en in de savanne, op rotsformaties in het bos en de savanne en rivierbeddingen van graniet.
Zonder aanwijzingen voor enige recente herkomst van deze cactushagen, zijn deze waarschijnlijk overblijfselen van historische cactushagen. Door mensen aangelegde cactushagen zijn wel bekend van de Nederlandse Antillen, waar men tot nu toe nog cactussen gebruikt als heg. Van de Surinaamse plantages waren hagen van een inheemse cactus niet bekend! Cactussen worden slechts genoemd in een plan om het Cordonpad tegen aanvallen van de Marron te beschermen, maar deze plannen zijn nooit tot uitvoer gebracht.
De plant verjongt zich en men kan hem vaak genoeg in bloei of vruchtdragend treffen. Gek genoeg heeft de plant het moeilijker aan de kuststreek op de dijkjes dan in het moerasbos. Individuen in de swamp groeien ongeveer van 1-4m terwijl in het moerasbos individuen van 3-10m staan.
Bij plantage Johanna Margaretha groeit zuilcactus heel dicht bij het strand op dijkjes, die iets weg hebben van een oud drainage kanaal. Tussen de zuilcactushagen groeit soms Switi lemki (zie Switi lemki), zowel bij de plantages langs het Warappakanaal (plantage Anna's Zorg, plantage Badenstein, plantage Moed en Kommer), als bij Matapica kanaal (plantage Johanna Charlotte).
Soms vindt men de cactus in tuinen als sierplant (bijvoorbeeld in Paramaribo, plantage Reijnsdorp en plantage Montpellier).
Check ook de NTR documentaire De Slavernij afl.4 Industrie in de Tropen (18:30-21:40) voor beelden van deze zuilcactus (en spot de dadel die succesvol de oceaan overstak).