Kus(u)wé (Bixa orellana) – ‘Medicinale plant, handelsgewas en sierplant’


Volksnaam: Kus(u)wé (Sr)
Wetenschappelijke naam: Bixa orellana
Groeivorm: Struik, Kleine boom
Herkomst: Inheems

In Suriname
Erfgoed type: Inheemsen, Plantagegewas, Slaaf gemaakten tuin?, Planters tuin?
Huidig gebruik: Sierplant, Medicinaal (insect werend)
Historisch gebruik: Medicinaal en Kleurstof, Plantagegewas
Overig: De zaden in de vrucht zijn omgeven door een stof (anatto) die verwerkt kan worden tot rode en gele kleurstof
Openstaande vragen:
- Zijn de individuen te vinden op verlaten plantages aan de kust oude historische individuen of heeft de plant zich natuurlijk verspreidt na de ondergang van de plantages?
-(subvraag) Welke plantages in Suriname verbouwden Kus(u)wé?
-Wat kleurde men met Surinaamse anatto?

-
Historische context in Suriname:
De inheemsen van Suriname gebruikten Kus(u)wé om de insectenwerende eigenschappen. Later werd dit plantgebruik overgenomen door slaaf gemaakte Afrikanen. Europese planters zagen de plant als handelsgewas en verbouwden het gewas op de plantages omwille van de rode kleurstof (anatto). Vandaag gebruikt men in stedelijke gebieden de plant om huisdieren, zoals honden, een bad te geven tegen vlooien en teken.

Ingisopo (Furcraea foetida) ‘Van inheemsenzeep tot wasrek’


Volksnaam: Ingisopo (Sr) 'indianenzeep'
Wetenschappelijke naam: Furcraea foetida
Groeivorm: Kruid
Herkomst: Inheems

In Suriname
Erfgoed type: Inheemsen?, Slaaf gemaakten tuin?
Huidig gebruik: Wasrek (kleding drogen in de zon), Sierplant, Functioneel gewas (vezels)
Historisch gebruik: Medicinaal (ontsmettingsmiddel), Farmaceutisch (zeep - vlezig blad vermorzelen)
Overig:
Openstaande vragen:
-Van wanneer dateert het ingisopo veld bij plantage Anna's Zorg?
-
Historische context in Suriname:
Ingisopo is een inheemse plant die vroeger door de inheemsen werd gebruikt. Vandaar de naam 'Indianen zeep'. Het sap in de vlezige bladeren gebruikte men om te desinfecteren, bijvoorbeeld handen na het schoonmaken van vis.
Op plantage Anna's Zorg, Commewijne, vindt men in het moerasbos een veldje van ruim 30 exemplaren van ingisopo. De lokale bevolking had geen verklaring voor het veelvuldig voorkomen daar. De lokatie is al sinds lange tijd verlaten volgens de almanakken. Opvallend was echter dat de exemplaren van de ingisopo niet achter de historische dijk op de plantages groeide, maar ervoor op een dichtgegroeid stuk van de Warappakreek (die een aantal jaren geleden na decennia lang slecht onderhoud is opengegraven). Dit impliceert dat het veld waarschijnlijk niet heel oud is, aangezien het vroeger water was.
In Nieuw-Lombé groeide de plant op verschillende plaatsen in het dorp. Men wist daar ook van het gebruik als desinfecterende zeep. Men vertelde dat hun voorouders de plant ook gebruikten. Verder droogde men de bladeren in de zon voor de vezels.
Ook in Paramaribo groeit de plant veelvuldig, voornamelijk als sierplant

Schroefpalm (Pandanus dubius) ‘Vezelplant zonder gebruiken?’

Pandanus dubius op plantage Berg en Dal

Volksnaam: Schroefpalm (Sr)
Wetenschappelijke naam: Pandanus dubius
Groeivorm: Schroefpalm
Herkomst: Azië

In Suriname
Erfgoed type: Contractarbeider gewas
Huidig gebruik: Sierplant(?)
Historisch gebruik: Onbekend
Overig: In Azië gebruikt men de plant voor vezels om manden e.d. mee te maken.
Openstaande vragen:
-Hoe kwam de schroefpalm in Suriname?
-Wanneer kwam de schroefpalm in Suriname?
-Zijn de schroefpalm in Ostendorf's 'Nuttige planten en Sierplanten van Suriname' en deze schroefpalm dezelfde soort?

-
Historische context in Suriname:
Schroefpalmen komen oorspronkelijk uit de tropische regio in Azië. In Azië gebruikt men de planten voor velerlei doeleinden, zoals gebruik van de vezels voor handwerken en bepaalde soorten voor voedsel gebruik (bijvoorbeeld pandan rijst - de soort Pandanus amaryllifolius).
Er is weinig bekend over de komst van schroefpalmen in Suriname. Ostendorf noemt in zijn standaardwerk 'Nuttige planten en Sierplanten van Suriname' de soort Pandanus tectorius. Deze bracht men rond 1910 vanuit Java mee naar Suriname. Wellicht dat meerdere soorten schroefpalmen in die tijd naar Suriname zijn gekomen, of dat de soort heel recent als sierplant is ingevoerd.